Historia Wolność 2A (Nowolipie 80)

Oto wszystko co wiemy na temat historii budynków:

• Wolność 2A (kamienica mieszkalna)
• Żelazna 103A (budynek przemysłowy, w którym mieści się Warszawski Hackerspace)
• Żelazna 103B (szkoła podstawowa)

Do 2024 roku, wszystkie te trzy budynki miały adres Wolność 2A, pomimo, że jedynie do kamienicy jest dojazd z ul. Wolność. To dlatego, że oryginalnie to był jeden budynek na wspólnej działce – kamienica, dwie oficyny, połączone parterowymi oficynami bocznymi.

Od 2012r., budynki te są ujęte w gminnej ewidencji zabytków ^{1) 2)}.

Przed wojną ³⁾, budynki te miały adres Nowolipie 80 ⁴⁾ oraz numer hipoteczny 2448.

Nowolipie 80 to jeden z niewielu adresów w okolicy, który przetrwał drugą wojnę światową (łącznie z okolicznymi Żelazna 99, 101, 103). Kamienica od frontu i budynek z tyłu były częściowo spalone, natomiast budynek fabryczny zachował się łącznie z dachem.

Z odręcznej notatki inspektora Biura Odbudowy Stolicy ⁵⁾:

Nowolipie 80
[Budynek] od ulicy częściowo spalony, stropy ogniotrwałe 4 [piętra].
oficyny boczne parterowe
Oficyny poprzeczne fabryczne wypalone 3 [piętra]
I [oficyna] 1 [piętrowa]
II [oficyny] boczne
Składniki 2-go podwórka zachowane, m.in. lody “Pingwin” ⁶⁾
Komin zwalony w II [podwórku]
do odbudowy

• 28 listopada 1942 r., częściowemu spaleniu uległy poddasze, dach i część maszynowni w żydowskiej fabryce trykotaży ⁷⁾. Podejrzewano akt sabotażu. ⁸⁾
• 12 stycznia 1944 r. podłożono ładunki wybuchowe w magazynie z tornistrami wojskowymi firmy Kurt Röhrich. ⁹⁾

Pamiątka po wojnie — wygięta stalowa belka (część konstrukcji stropu) w piwnicy, wskutek wybuchu pocisku piętro wyżej (w pomieszczeniu które obecnie jest naszym warsztatem). ¹⁰⁾

Istnienie szkoły pod tym adresem na długą historię. Najstarsza wzmianka to rok 1915 ¹¹⁾. 1916 ¹²⁾. W 1926 roku, była tu publiczna szkoła powszechna nr. 10, a w niej 514 uczniów, 14 nauczycieli, i 12 sal lekcyjnych ¹³⁾. 1918 elementarna szkoła publiczna ¹⁴⁾. 1920 - kursy dla dorosłych ¹⁵⁾

Numer szkoły zmieniał się wielokrotnie, był to m.in. nr. 10 (1926), nr. 87 i nr. 100 (1931) ¹⁶⁾, nr. 119 (1936) ¹⁷⁾.

Od 1921 do co najmniej 1927 prowadzono wieczorowe szkoły zawodowe żeńskie - szkoła mistrzyń cechowych dla pracownic igły (w lewej oficynie ^{czyli gdzie?}, na 3 piętrze) oraz szkoła zawodowa dla ekspedientek i pracownic handlowych (na drugim piętrze) ^{18) 19) 20) 21) 22)}

Nie wiemy, czy szkoła istniała pod tym adresem przez cały okres (i czy był to ten sam budynek co obecnie), ale zdaje się, że istniała 1915-1936

Oto lista firm i fabryk zarejestrowanych przy ul. Nowolipki 80. Nie wiemy, które z nich faktycznie produkowały w budynku, a które miały tam jedynie biura.

• Fabryka obuwia R. A. Krywicki (1914, 1916) ^{23) 24) 25) 26)}
• Szlifiernia luster “Szlifierz” (1916) ²⁷⁾
• Agent nieruchomości J. Helman (1915, 1916) ^{28) 29)}
• Fabryka makaronów “Warszawianka” Manowski, Zasadziński, Nichnikowski (1916, 1922) ³⁰⁾³¹⁾
• Maszyny browarskie J. Weissblum (1916) ³²⁾
• Fabryka klamek kutych (1917) ³³⁾
• Warszawska fabryka biszkoptów Stanisław Fuchs S.A. (1922) ³⁴⁾
• Fabryka wyrobów perfumeryjnych “Deha” Bracia Dorfman i Hirszowicz, wytwórcy mydła toaletowego, liliowego, wazelinowego; pudru, środków kosmetycznych (1922) ³⁵⁾
• Fabryka wyrobów metalowych “Malolograf” I. Anszyn i sp. (1922) ³⁶⁾
• Fabryka cygar i tabaki “Reforme”, Herman Sztrejm, Dawid Biderman, Salomon Szapiro (1922) ³⁷⁾
• Fabryka pudełek tekturowych “Prima” (1922, 1930) ^{38) 39)}
• Pomorska Hurtownia Opałowa “Pomhurt” (1923) ⁴⁰⁾
• Fabryka trykotaży “Braros” (1926, 1929) ^{41) 42)}
• Wytwórnia win owocowych i soków owocowych Ożarowski Bol. i Ska., Sp. z o.o. (1925, 1930) ^{43) 44) 45)}
• Wytwórnia kart tłoczonych, sygnetek, plakatów reklamowych, ozdób choinkowych, ścianek kalendarzowych S. Neuman (1930) ^{46) 47)}
• Szwajcarsko-Polska Fabryka Wstążek Jedwabnych (1930) ⁴⁸⁾
• Fabryka masła roślinnego “Damara” (1930) ⁴⁹⁾
  • Wydział Orga­nizacji i Sprzedaży lodów “PINGWIN” (1936) ⁵⁰⁾
• Wytwórnia win owocowych i gronowych “Delice” J. Malinowski (1930) ⁵¹⁾
• Laboratorium syntezy organicznej May i Malinowski, producent olejków zapachowych, emulgatorów, barwników, odczynników (1949) ⁵²⁾
• “Alkacyt” (1948), ogłaszali chęć kupna furfurolu i alkoholu allilowego “w każdej ilości” (być może wcześniejsza nazwa “May i Malinowski”) ⁵³⁾
• Warszawska Pralnia Chemiczna, Neptun Sp. z o.o. (do 1948) ⁵⁴⁾

nie pasuje, przenieść gdzie indziej:

• biuro dzielnicowe komisarza spisowego ⁵⁵⁾

Warszawska Fabryka Biszkoptów Stanisław Fuchs miała swoją siedzibę (biuro Zarządu) przy ul. Nowolipie 80 ⁵⁶⁾. Spółka powstała w 1919 r., produkowała biszkopty, pierniki, wafle, galaretki i zatrudniała 90 osób⁵⁷⁾⁵⁸⁾. Przy Nowolipie 80 mieściła się fabryka, w nieruchomości specjalnie na ten cel nabytej ⁵⁹⁾

W 1936 r., Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy miało zadecydować o sprzedaniu tej nieruchomości ⁶⁰⁾, a później kolejny raz w 1939 ⁶¹⁾. W 1943 r., spółka zmieniłą nazwę na “Nieruchomość Nr 2448 w Warszawie, Nowolipie 80” S.A. ⁶²⁾. W 1946 r, znów głosowano nad upoważnieniem Zarządu do sprzedaży nieruchomości ⁶³⁾. W 2015 r. ^(sic) odbyło się walne zgromadzenie tej spółki ^{64) 65)}.

Fuchsowie byli też powiązani z produkcją lodów “Pingwin”. Wyłącznym producentem tychże patentowych lodów były Zakłady Przemysłowe “Damara” Sp. z o.o., w zarządzie Stefana i Stanisława Fuchsa, Karola Birka, i Alfreda Ramischa. ⁶⁶⁾

Przedsiębiorstwo przejęto na własność państwa w 1947r. z wyłączeniem nieruchomości przy ul. Nowolipie 80 ⁶⁷⁾⁶⁸⁾.

Stanisław Fuchs zginął podczas wojny w murach fabryki na Powiślu ^{69) 70)}

Franciszek Fuchs i Synowie S.A. też miało siedzibę na Nowolipie 80 (1922) ⁷¹⁾

W 1912 r. zatwierdzono urządzenie fabryki wyrobów platerowanych ⁷²⁾ firmy A. B. Schiffers i Sp. ⁷³⁾ przy ul. Nowolipie 80. W lipcu 1912 r. fabryka zatrudniała 65 robotników, którzy zastrajkowali (nie przedstawiwszy jednak żadnych żądań). ⁷⁴⁾ W grudniu 1913 ogłoszono wyprzedaż w gmachu fabryki ⁷⁵⁾

TODO: czy to wtedy wybudowano ten budynek? czy to tylko była adaptacja? to najwcześniejsza wzmianka fabryczna jaką znalazłem. ale już w 1922 tylko 50 pracowników robiło dla schiffersa, i znacznie większe zakłady miały siedziby na Nowolipie 80.

W 1948 r. dyrekcja fabryki (pod zarządem państwowym) ogłasza przetarg na odbudowę kamienicy (budynek od ulicy) przy ul. Nowolipie 80. ⁷⁶⁾. To jedyne znalezione powiązanie tej firmy z Nowolipie 80, nie wydaje się, żeby była tam zarejestrowana. Nie znaleźliśmy powodu dlaczego fabryka żyrandoli zajmowała się odbudową budynku mieszkalnego.

• W 1875 r., na posesji Nowolipie Nr. 2448, do sprzedania były nowe i lekkie faetony, odpowiednie na jednego lub parę koni, oraz bryczki i wozy. ⁷⁷⁾
• W 1884 r. Dyrekcja Towarzystwa Kredytowego miasta Warszawy wystawiła na sprzedaż nieruchomość Nr. 2448A, ze względu na niespłaconą pożyczkę (12000 rubli, zaległa rata 435 rubli). ⁷⁸⁾
• W 1890 r., przy Nowolipie 80 niejaki Erenberg sprzedawał szynkę, ale było brudno, zapach był nieprzyjemny, a naczynia były brudne. ⁷⁹⁾
• W 1900 r., przy ul. Nowolipie znajdował się skład węgla kamiennego ⁸⁰⁾
• W 1918 r., przy ul. Nowolipie 80 znajdował się skład Wydziału Zaopatrywania Miasta, gdzie można było zrealizować paszport ziemniaczany. ⁸¹⁾
• W 1930 r. Dyrekcja Towarzystwa Kredytowego miasta Warszawy znów wystawiła na sprzedaż nieruchomość 2448-A, ze względu na niespłaconą pożyczkę (103100 zł, zaległość 20267,41 zł) ⁸²⁾
• W 1931 r., uczennica szkoły przy ul. Nowolipie 80 podjęła próbę samobójczą. W jednym z listów miała napisać, że w szkole zapuszczali jej kokainę i morfinę. ⁸³⁾

• Stare firmy
  • Spółki akcyjne w Polsce 1920/21 PAR S.A. 1922.
  • Wilczek M.T.: Papiery wartościowe przemysłowych spółek akcyjnych dwudziestolecia międzywojennego. Wybór, UE Katowice 2016.
• Ciekawe archiwa bez skanów
  • Akta o nieruchomości nr 2401/1A - ul. Nowolipki 33, nr 2448 - ul. Nowolipie, nr 2486 - ul. Smocza 14, nr 2472 - ul. Nowolipie, nr 2437, 2438 - ul. Nowolipie w Warszawie / 72/1/0/4.1/326
  • /Budownictwo mieszkaniowe/ “Marciniak” Fabryka Żyrandoli Elektrycznych ul. Nowolipie 80 - kontrola standardów, opinia techniczna, projekty, korespondencja/ https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/pl/jednostka/-/jednostka/12447892
• Martwe linki, które wyglądały ciekawie:
  • http://www.kolejkamarecka.pun.pl/viewtopic.php?id=1144
  • https://www.muzeum.warszawa1939.pl/strona.php?kod=162 (martwy link)
• CRISPA
  • Zacząć odtąd, wcześniejsze przejrzane: https://crispa.uw.edu.pl/objects/full-text-search?searchValue=%22Nowolipie%2080%22&pageIndex=2&pageSize=50