Warszawski Hackerspace

This page is read only. You can view the source, but not change it. Ask your administrator if you think this is wrong.
====== Historia Wolność 2A (Nowolipie 80) ======

<WRAP center round important 60%>
strona w budowie
</WRAP>


Oto wszystko co wiemy na temat historii budynków:

  * Wolność 2A (kamienica mieszkalna)
  * Żelazna 103A (budynek przemysłowy, w którym mieści się Warszawski Hackerspace)
  * Żelazna 103B (szkoła podstawowa)

Do 2024 roku, wszystkie te trzy budynki miały adres Wolność 2A, pomimo, że jedynie do kamienicy jest dojazd z ul. Wolność. To dlatego, że oryginalnie to //był// jeden budynek na wspólnej działce -- kamienica, dwie oficyny, połączone parterowymi oficynami bocznymi.

Od 2012r., budynki te są ujęte w gminnej ewidencji zabytków (([[https://um.warszawa.pl/documents/63122/17061617/GEZ_Aktualny_wykaz_zabytkow_2016.08.pdf/b0ae943a-1a0b-95bd-b74e-0fe1edfc5c44?t=1634498783658|Wykaz zabytków m.st. Warszawy, 2016r.]])) ((nie mylić z rejestrem zabytków; budynki nie podlegają ochronie konserwatora)).

Przed wojną ((drugą wojną światową)), budynki te miały adres Nowolipie 80 ((TODO: kiedy zmieniono? Na pewno po 1950, patrz: https://dbc.wroc.pl/Content/116511/przeg_elektrotech_r26_1950_01_03.pdf)) oraz numer hipoteczny 2448.

===== Przed wojną =====

{{:space:6352.jpg?400|}}
{{:space:4849.jpg?400|}}

===== Druga wojna światowa =====

Nowolipie 80 to jeden z niewielu adresów w okolicy, który przetrwał drugą wojnę światową (łącznie z okolicznymi Żelazna 99, 101, 103). Kamienica od frontu i budynek z tyłu były częściowo spalone, natomiast budynek fabryczny zachował się łącznie z dachem.

{{ :space:72_25_0_-_6927_23161515.jpg?300|}}

Z odręcznej notatki inspektora Biura Odbudowy Stolicy (([[https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/12452274|Archiwum Państwowe w Warszawie, 72/25/0/-/6927]])):

> Nowolipie 80
> [Budynek] od ulicy częściowo spalony, stropy ogniotrwałe 4 [piętra].
> oficyny boczne parterowe
> Oficyny poprzeczne fabryczne wypalone 3 [piętra]
> I [oficyna] 1 [piętrowa]
> II [oficyny] boczne
> Składniki 2-go podwórka zachowane, m.in. lody "Pingwin" ((//podobno// pierwsze lody na patyku w Polsce, importowane ze Szwecji))
> Komin zwalony w II [podwórku]
> //do odbudowy//

  * 28 listopada 1942 r., częściowemu spaleniu uległy poddasze, dach i część maszynowni w żydowskiej fabryce trykotaży ((rodzaj tkaniny)). Podejrzewano akt sabotażu. ((„Korweta”. Referat 999 Wydziału Bezpieczeństwa i Kontrwywiadu Oddziału II Komendy Głównej Armii Krajowej. Raporty XII 1941–V 1943))
  * 12 stycznia 1944 r. podłożono ładunki wybuchowe w magazynie z tornistrami wojskowymi firmy Kurt Röhrich. (([[https://www.dws-xip.com/PW/formacje/pw2030a.html|Polska Podziemna Działalność Kedywu Okręgu Warszawa AK]]))

{{ :space:pingwin.jpg?600 |}}

===== Po wojnie =====

{{:space:468458298_10229477960747534_226155448951442093_n.jpg?400|}}

{{:space:1000029633.jpg?500|}}

Pamiątka po wojnie — wygięta stalowa belka (część konstrukcji stropu) w piwnicy, wskutek wybuchu pocisku  piętro wyżej (w pomieszczeniu które obecnie jest naszym warsztatem). ((TODO: znaleźć źródło, powinno być w dokumentacji remontu bydunku z lat 70tych))

{{:space:72_25_0_-_6927_23161527.jpg?200|}}
{{:space:72_25_0_-_6927_23161518.jpg?200|}}
===== Szkoła =====

{{:space:barycka.jpg?300|}}

Istnienie szkoły pod tym adresem na długą historię. Najstarsza wzmianka to rok 1915 (([[https://sbc.org.pl/dlibra/publication/118126/edition/112801|Sprawozdanie Komitetu Obywatelskiego. 1915 r. Część 2-ga]])). 1916 ((Echo Pragi : organ tygodniowy Pragi i przedmieść. R. 1, 1916, № 39, s. 3)). W 1926 roku, była tu publiczna szkoła powszechna nr. 10, a w niej 514 uczniów, 14 nauczycieli, i 12 sal lekcyjnych (([[https://polona.pl/item-view/57566861-a888-42e8-a21e-d64af1b670f9?page=230|Szkoły powszechne Rzeczypospolitej Polskiej w roku szkolnym 1925/1926]])). 1918 elementarna szkoła publiczna ((https://crispa.uw.edu.pl/object/files/106534/display/PDF?pageNumber=1| Polak - Katolik : pismo codzienne. R. 13, 1918, no 169]])). 1920 - kursy dla dorosłych (([[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/35735/display/PDF?pageNumber=3| Kurjer Polski. R. 23, 1920, no 280]]))

Numer szkoły zmieniał się wielokrotnie, był to m.in. nr. 10 (1926), nr. 87 i nr. 100 (1931) (([[https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/publication/20366/|Szkoły Rzeczypospolitej Polskiej w roku szkolnym 1930/31]])), nr. 119 (1936) (([[https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/22993/edition/37811|Kurier Poznański nr. 145, 27 marca 1936]])).

Od 1921 do co najmniej 1927 prowadzono wieczorowe szkoły zawodowe żeńskie - szkoła mistrzyń cechowych dla pracownic igły (w lewej oficynie <sup>czyli gdzie?</sup>, na 3 piętrze) oraz szkoła zawodowa dla ekspedientek i pracownic handlowych (na drugim piętrze) (([[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/177995/display/PDF?pageNumber=4| Gazeta Poranna 2 Grosze. R. 11, 1923, nr 238 (3871)]])) (([[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/612195/display/JPEG?pageNumber=9| Wola Ludu : tygodnik polityczny, społeczny i gospodarczy. R. 4, 1924, tydz. 39 (183), s.9]])) (([[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/39627/display/PDF?pageNumber=3| Kurjer Polski. R. 25, 1922, no 242, s. 3]])) (([[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/19349/display/PDF?pageNumber=6| Gazeta Rzemieślnicza : organ stowarzyszeń Centralnego Towarzystwa Rzemieślniczego. R. 31, 1926, № 30]])) (([[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/148587/display/PDF?pageNumber=3| Przegląd Wieczorny. 1927, № 220]]))

Nie wiemy, czy szkoła istniała pod tym adresem przez cały okres (i czy był to ten sam budynek co obecnie), ale zdaje się, że istniała 1915-1936
===== Firmy =====

{{ :space:maymalinowski.jpg?300|}}

Oto lista firm i fabryk zarejestrowanych przy ul. Nowolipki 80. Nie wiemy, które z nich faktycznie produkowały w budynku, a które miały tam jedynie biura.

  * Fabryka obuwia R. A. Krywicki (1914, 1916) ((także "B. Krzywicki", to błąd)) (([[https://sbc.org.pl/dlibra/publication/9595/edition/8929|Polska. Księga adresowa dla przemysłu, handlu i rolnictwa, Rudolf Mosse, 1916]])) (([[https://sbc.org.pl/dlibra/publication/115993/edition/109081|Dziennik Rozporządzeń dla Jenerał-Gubernatorstwa Warszawskiego, 1918, nr 105]])) (([[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/181920/display/PDF?pageNumber=3| Goniec Poranny. 1914, № 344, s.3]]))
  * Szlifiernia luster "Szlifierz" (1916) (([[https://sbc.org.pl/dlibra/publication/9595/edition/8929|Polska. Księga adresowa dla przemysłu, handlu i rolnictwa, Rudolf Mosse, 1916]]))
  * Agent nieruchomości J. Helman (1915, 1916) (([[https://sbc.org.pl/dlibra/publication/8066/edition/7527|Adreßbuch Oberschlesien Russisch-Polen Oest.-Schlesien 1914/15]]))  (([[https://sbc.org.pl/dlibra/publication/9595/edition/8929|Polska. Księga adresowa dla przemysłu, handlu i rolnictwa, Rudolf Mosse, 1916]]))
  * Fabryka makaronów "Warszawianka" Manowski, Zasadziński, Nichnikowski (1916, 1922) (([[https://sbc.org.pl/dlibra/publication/9595/edition/8929|Polska. Księga adresowa dla przemysłu, handlu i rolnictwa, Rudolf Mosse, 1916]]))(([[https://sbc.org.pl/dlibra/publication/29047/edition/28183|Księga adresowa przemysłu, handlu i finansów, 1922]]))
  * Maszyny browarskie J. Weissblum (1916) (([[https://sbc.org.pl/dlibra/publication/9595/edition/8929|Polska. Księga adresowa dla przemysłu, handlu i rolnictwa, Rudolf Mosse, 1916]]))
  * Fabryka klamek kutych (1917) (([[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/180287/display/PDF?pageNumber=5| Gazeta Poranna 2 Grosze. R. 6, 1917, nr 49, s. 5]]))
  * Warszawska fabryka biszkoptów Stanisław Fuchs S.A. (1922) (([[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/219999/display/PDF?pageNumber=1| Kurjer Warszawski : wydanie poranne. [R. 102], 1922, nr 28]]))
  * Fabryka wyrobów perfumeryjnych "Deha" Bracia Dorfman i Hirszowicz, wytwórcy mydła toaletowego, liliowego, wazelinowego; pudru, środków kosmetycznych (1922) (([[https://sbc.org.pl/dlibra/publication/29047/edition/28183|Księga adresowa przemysłu, handlu i finansów, 1922]]))
  * Fabryka wyrobów metalowych "Malolograf" I. Anszyn i sp. (1922) (([[https://sbc.org.pl/dlibra/publication/29047/edition/28183|Księga adresowa przemysłu, handlu i finansów, 1922]]))
  * Fabryka cygar i tabaki "Reforme", Herman Sztrejm, Dawid Biderman, Salomon Szapiro (1922) (([[https://sbc.org.pl/dlibra/publication/29047/edition/28183|Księga adresowa przemysłu, handlu i finansów, 1922]]))
  * Fabryka pudełek tekturowych "Prima" (1922, 1930) (([[https://sbc.org.pl/dlibra/publication/29047/edition/28183|Księga adresowa przemysłu, handlu i finansów, 1922]])) (([[https://sbc.org.pl/dlibra/publication/29045/wydawnictwa-informacyjno-adresowe-przemyslu-polskiego|Wydawnictwa informacyjno-adresowe przemysłu polskiego, V. Przemysł drzewny i papierniczy, wydawnictwo "Ligi Pracy", 1930r.]]))
  * Pomorska Hurtownia Opałowa "Pomhurt" (1923) (([[https://sbc.org.pl/Content/26817/PDF/26817.pdf|Skorowidz adresów telegraficznych, 1923]]))
  * Fabryka trykotaży "Braros" (1926, 1929) (([[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/123564/display/PDF?pageNumber=6| Kurjer Poranny. R. 50, 1926, no 277, s. 6]])) (([[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/122644/display/PDF?pageNumber=6| Kurjer Poranny. R. 53, 1929, no 127, s.6]]))
  * Wytwórnia win owocowych i soków owocowych Ożarowski Bol. i Ska., Sp. z o.o. (1925, 1930) (([[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/573216/display/JPEG?pageNumber=2| Express Poranny. R. 4, 1925, nr 127]])) (([[https://sbc.org.pl/Content/27261/PDF/27261.pdf|Pierwszy Polski Przewodnik Adresowy Ogrodnictwa i Działów Pokrewnych]])) (([[https://sbc.org.pl/dlibra/publication/29050/edition/28142 |Wydawnictwa informacyjno-adresowe przemysłu polskiego, IV. Przemysł spożywczy, wydawnictwo "Ligi Pracy", 1930r.]]))
  * Wytwórnia kart tłoczonych, sygnetek, plakatów reklamowych, ozdób choinkowych, ścianek kalendarzowych S. Neuman (1930) (([[https://sbc.org.pl/dlibra/publication/29045/wydawnictwa-informacyjno-adresowe-przemyslu-polskiego|Wydawnictwa informacyjno-adresowe przemysłu polskiego, V. Przemysł drzewny i papierniczy, wydawnictwo "Ligi Pracy", 1930r.]])) (([[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/403646/display/PDF|Gazeta Handlowa : jedyny dziennik gospodarczy w Polsce. R. 5, 1930, nr 42]]))
  * Szwajcarsko-Polska Fabryka Wstążek Jedwabnych (1930) (([[https://sbc.org.pl/dlibra/publication/29045/wydawnictwa-informacyjno-adresowe-przemyslu-polskiego|Wydawnictwa informacyjno-adresowe przemysłu polskiego, VI. Przemysł włókienniczy i konfekcyjny, wydawnictwo "Ligi Pracy", 1930r.]]))
  * Fabryka masła roślinnego "Damara" (1930) (([[https://sbc.org.pl/dlibra/publication/29050/edition/28142 |Wydawnictwa informacyjno-adresowe przemysłu polskiego, IV. Przemysł spożywczy, wydawnictwo "Ligi Pracy", 1930r.]]))
    * Wydział Organizacji i Sprzedaży lodów "PINGWIN" (1936) (([[https://sbc.org.pl/dlibra/publication/49412/edition/46002|Polonia, 1936, R. 13, nr 4350]]))
  * Wytwórnia win owocowych i gronowych "Delice" J. Malinowski (1930) (([[https://sbc.org.pl/dlibra/publication/29050/edition/28142 |Wydawnictwa informacyjno-adresowe przemysłu polskiego, IV. Przemysł spożywczy, wydawnictwo "Ligi Pracy", 1930r.]]))
  * Laboratorium syntezy organicznej May i Malinowski, producent olejków zapachowych, emulgatorów, barwników, odczynników (1949) (([[https://sbc.org.pl/dlibra/publication/723169/edition/680981|Ogniwa Nr. 6, 1949]]))
  * "Alkacyt" (1948), ogłaszali chęć kupna furfurolu i alkoholu allilowego "w każdej ilości" (być może wcześniejsza nazwa "May i Malinowski") (([[https://sbc.org.pl/dlibra/publication/505038/edition/473503|Dziennik Zachodni, Nr. 251, 1948, s. 5]]))
  * Warszawska Pralnia Chemiczna, Neptun Sp. z o.o. (do 1948) (([[https://monitorpolski.gov.pl/M1948015000001.pdf|Monitor Polski, Nr 15, 1948]]))

nie pasuje, przenieść gdzie indziej:

  * biuro dzielnicowe komisarza spisowego (([[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/214152/display/PDF?pageNumber=2| Kurjer Warszawski : wydanie poranne. R. 111, 1931, no 338]]))
==== Franciszek Fuchs i Synowie ====

**Warszawska Fabryka Biszkoptów Stanisław Fuchs** miała swoją siedzibę (biuro Zarządu) przy ul. Nowolipie 80 (([[https://monitorpolski.gov.pl/M1939049008501.pdf|Monitor Polski, Nr. 49, 1939]])). Spółka powstała w 1919 r., produkowała biszkopty, pierniki, wafle, galaretki i zatrudniała 90 osób(([[https://www.salon24.pl/u/karolek123/1035920,warszawska-fabryka-biszkoptow-stanislaw-fuchs-sa]]))(([[https://polona.pl/item-view/46ffe760-2a6c-4519-9967-c240e0280788?page=25|Księga pamiątkowa Domu Handlowo-Przemysłowego Franciszka Fuchs i Synowie Spółka Akcyjna w Warszawie, wydana w 100-letnią rocznicę założenia, 1929r.]])). Przy Nowolipie 80 mieściła się fabryka, w nieruchomości //specjalnie na ten cel nabytej// (([[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/221375/display/PDF?pageNumber=7| Kurjer Warszawski : wydanie poranne. [R. 99], 1919, nr 152]]))

W 1936 r., Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy miało zadecydować o sprzedaniu tej nieruchomości ((Monitor Polski Nr. 38, 1936)), a później kolejny raz w 1939 ((Monitor Polski, Nr. 49, 1939)). W 1943 r., spółka zmieniłą nazwę na "Nieruchomość Nr 2448 w Warszawie, Nowolipie 80" S.A. (([[http://www.historiafabryk.pl/projekt/baza-spolek-akcyjnych/warszawska-fabryka-biszkoptoacute-w-quot-stanislaw-fuchsquot-s-a.html]], przypis: Rejestr handlowy B, t. II, RHB II 227)). W 1946 r, znów głosowano nad upoważnieniem Zarządu do sprzedaży nieruchomości ((Monitor Polski, Nr. 134, 1946)). W 2015 r. <sup>(sic)</sup> odbyło się walne zgromadzenie tej spółki (([[https://www.facebook.com/story.php?story_fbid=491068384390599&id=271484319682341]])) ((Monitor Sądowy i Gospodarczy nr 146/2015 (4777) z 30 lipca 2015 r., Pozycja 11221)).

Fuchsowie byli też powiązani z produkcją lodów "Pingwin". Wyłącznym producentem tychże //patentowych// lodów były Zakłady Przemysłowe "Damara" Sp. z o.o., w zarządzie Stefana i Stanisława Fuchsa, Karola Birka, i Alfreda Ramischa. (([[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/318074/display/Default|Warszawski Dziennik Narodowy, nr 182, 1936, s. 1]]))

Przedsiębiorstwo przejęto na własność państwa w 1947r. //z wyłączeniem// nieruchomości przy ul. Nowolipie 80 (([[https://monitorpolski.gov.pl/M1948044022601.pdf|Monitor Polski, Nr. 44, 1948]], Poz 226, Lp. 92))((Ciekawostka: choć [[infra:tools:frezarka_avia_fnd32|frezarka Avia]] pojawiła się w budynku dopiero w 2023 r., to właśnie na w.w. rozporządzeniu można spotkać budynek Nowolipie 80 wymieniony tuż obok firmy "Avia" -- także przejętej na własność państwa, Lp. 93)).

Stanisław Fuchs zginął podczas wojny w murach fabryki na Powiślu (([[https://www.1944.pl/ofiary-cywilne/stanislaw-fuchs,9618.html|Stanisław Ludwik Edmund Fuchs, Muzeum Powstania Warszawskiego]])) (([[http://warszawa-stolica.pl/wp-content/uploads/2019/08/Stolica_05-2019-caly.pdf|Stolica, Nr. 5, 2019]]))

Franciszek Fuchs i Synowie S.A. też miało siedzibę na Nowolipie 80 (1922) ((Księga adresowa przemysłu, handlu i finansów. 1922))
==== Fabryka wyrobów platerowanych ====

W 1912 r. zatwierdzono urządzenie fabryki wyrobów platerowanych (([[https://mbc.cyfrowemazowsze.pl/Content/36336/PDF/36336.pdf|Wiadomości Budowlane, Nr. 51, 1912]])) firmy 
A. B. Schiffers i Sp. ((Andrzej Bolesław Schiffers)) przy ul. Nowolipie 80. W lipcu 1912 r. fabryka zatrudniała 65 robotników, którzy zastrajkowali (nie przedstawiwszy jednak żadnych żądań). (([[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/313840/display/PDF?pageNumber=3|Naród - Wiadomości Codzienne. R. 7, 1912, № 171]])) W grudniu 1913 ogłoszono wyprzedaż w gmachu fabryki (([[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/236571/display/Default|Kurier Warszawski, Nr. 335, 1913, s. 1]]))

TODO: czy to wtedy wybudowano ten budynek? czy to tylko była adaptacja? to najwcześniejsza wzmianka fabryczna jaką znalazłem. ale już w 1922 tylko 50 pracowników robiło dla schiffersa, i znacznie większe zakłady miały siedziby na Nowolipie 80.
==== Fabryka Żyrandoli Elektrycznych Antoni Marciniak ====

W 1948 r. dyrekcja fabryki (pod zarządem państwowym) ogłasza przetarg na odbudowę kamienicy (budynek od ulicy) przy ul. Nowolipie 80. (([[https://www.dziennikustaw.gov.pl/M1948034000001.pdf|Monitor Polski, Nr. 34, 1948, str. 7, KN-3991]])). To jedyne znalezione powiązanie tej firmy z Nowolipie 80, nie wydaje się, żeby była tam zarejestrowana. Nie znaleźliśmy powodu dlaczego fabryka żyrandoli zajmowała się odbudową budynku mieszkalnego.
===== Random =====

  * W 1875 r., na posesji Nowolipie Nr. 2448, do sprzedania były nowe i lekkie [[https://www.muzeumgalowice.pl/galopedia/pojazdy-konne/faeton-phaeton|faetony]], odpowiednie na jednego lub parę koni, oraz bryczki i wozy. (([[https://jbc.bj.uj.edu.pl/Content/722842/0210_NDIGCZAS035218_113573087.pdf|Kurjer Warszawski Nr. 224, 1875]]))
  * W 1884 r. Dyrekcja Towarzystwa Kredytowego miasta Warszawy wystawiła na sprzedaż nieruchomość Nr. 2448A, ze względu na niespłaconą pożyczkę (12000 rubli, zaległa rata 435 rubli). (([[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/136262/display/Default|Kurjer Poranny, Nr. 129, 1884]]))
  * W 1890 r., przy Nowolipie 80 niejaki Erenberg sprzedawał szynkę, ale było brudno, zapach był nieprzyjemny, a naczynia były brudne. (([[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/429246/display/PDF?pageNumber=2|Warszawska gazeta policyjna, Nr. 50, 1890, s. 2]]))
  * W 1900 r., przy ul. Nowolipie znajdował się skład węgla kamiennego (([[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/426541/display/Default|Warszawska Gazeta Policyjna, Nr. 209, 1900]], s. 2))
  * W 1918 r., przy ul. Nowolipie 80 znajdował się skład Wydziału Zaopatrywania Miasta, gdzie można było zrealizować paszport ziemniaczany. ((Kurier Polski, Nr. 67, 1918))
  * W 1930 r. Dyrekcja Towarzystwa Kredytowego miasta Warszawy //znów// wystawiła na sprzedaż nieruchomość 2448-A, ze względu na niespłaconą pożyczkę (103100 zł, zaległość 20267,41 zł) (([[https://monitorpolski.gov.pl/M1930259000000.pdf|Monitor Polski, Nr. 259, 1930]]))
  * W 1931 r., uczennica szkoły przy ul. Nowolipie 80 podjęła próbę samobójczą. W jednym z listów miała napisać, że w szkole //zapuszczali// jej kokainę i morfinę. (([[https://crispa.uw.edu.pl/object/files/600819/display/JPEG?pageNumber=8|Dzień Dobry : dziennik ilustrowany. R. 1, 1931, nr 115]]))
===== TODO: źródła do przejrzenia =====

  * Stare firmy
    * Spółki akcyjne w Polsce 1920/21 PAR S.A. 1922.
    * Wilczek M.T.: Papiery wartościowe przemysłowych spółek akcyjnych dwudziestolecia międzywojennego. Wybór, UE Katowice 2016.
  * Ciekawe archiwa bez  skanów
    * Akta o nieruchomości nr 2401/1A - ul. Nowolipki 33, nr 2448 - ul. Nowolipie, nr 2486 - ul. Smocza 14, nr 2472 - ul. Nowolipie, nr 2437, 2438 - ul. Nowolipie w Warszawie / [[https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/12405401|72/1/0/4.1/326]]
    * /Budownictwo mieszkaniowe/ "Marciniak" Fabryka Żyrandoli Elektrycznych ul. Nowolipie 80 - kontrola standardów, opinia techniczna, projekty, korespondencja/ https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/pl/jednostka/-/jednostka/12447892
  * Martwe linki, które wyglądały ciekawie:
    * http://www.kolejkamarecka.pun.pl/viewtopic.php?id=1144
    * https://www.muzeum.warszawa1939.pl/strona.php?kod=162 (martwy link)
  * CRISPA
    * Zacząć odtąd, wcześniejsze przejrzane: https://crispa.uw.edu.pl/objects/full-text-search?searchValue=%22Nowolipie%2080%22&pageIndex=2&pageSize=50